Windows “Bu diski kullanmadan önce biçimlendirmeniz gerekiyor” uyarısı verdi ve siz de “Tamam”a bastınız. Ya da yeni bir işletim sistemi kurarken yanlış bölümü seçtiniz. Ekranda boş bir disk görmek insanı korkutur; ama formatlama, verilerin silinmesiyle her zaman aynı şey değildir. Bu yazıda formatlamanın arka planda ne yaptığını, hangi durumlarda verilerin geri alınabildiğini ve hemen şimdi ne yapmanız gerektiğini anlatıyoruz.
Önemli: Formatlanan diske hiçbir şey kopyalamayın, işletim sistemi kurmaya devam etmeyin ve diski yeniden formatlamayın. Diski bilgisayardan ayırmak veya cihazı kapatmak, şansınızı korumanın en etkili yoludur.
Formatlama aslında ne yapar?
Formatlama, bir diske yeni ve boş bir dosya sistemi yapısı kurmak demektir. Kitap benzetmesiyle anlatırsak, sayfalara dokunmadan yalnızca içindekiler bölümünü sıfırdan yazmak gibidir. Kitabın sayfaları çoğu zaman hâlâ oradadır; sadece hangi bilginin hangi sayfada olduğunu gösteren liste kaybolmuştur.
Ancak her formatlama aynı değildir. Kurtarma şansını belirleyen en önemli fark, yapılan işlemin türüdür.
Hızlı format
Windows’ta “Hızlı biçimlendir” kutusu işaretliyken yapılan format, yalnızca dosya sistemi yapısını yeniden oluşturur. Verilerin kendisine dokunulmaz. Hard disklerde bu durumda kurtarma ihtimali genellikle iyidir; klasör yapısı ve dosya adları bile çoğu zaman geri getirilebilir.
Tam (normal) format
Windows Vista’dan bu yana, hızlı biçimlendir kutusu işaretlenmeden yapılan tam format, diskin tüm alanının üzerine sıfır yazar. Bu işlem tamamlandıysa veriler kalıcı olarak silinmiş olur. İşlem yarıda kesildiyse, henüz üzerine yazılmamış bölümlerden kurtarma yapılabilir.
Farklı dosya sistemine format
Örneğin NTFS bir diskin exFAT ya da macOS’ta APFS olarak formatlanması, eski dosya sistemi kayıtlarının bir kısmını bozabilir. Bu durumda dosyalar çoğu zaman içerik imzalarından tanınarak kurtarılır; ancak dosya adları ve klasör düzeni kaybolabilir.
Bölümlerin silinmesi veya yeniden bölümleme
Formatlamaya çok benzeyen bir başka durum da disk bölümlerinin (partition) silinmesidir. Windows kurulumu sırasında “Sürücü seçenekleri” ekranında bölümleri silip tek parça hâlinde yeniden oluşturmak ya da Disk Yönetimi’nde yanlış bölümü kaldırmak sık yapılan hatalardır. Bölüm tablosu silindiğinde içindeki veriler genellikle yerinde kalır; yalnızca diskin hangi kısmının hangi bölüme ait olduğu bilgisi kaybolur. Bölümün eski başlangıç ve bitiş noktaları bulunabildiğinde kurtarma çoğu zaman başarılı olur. Ancak ardından yeni bölüm formatlanıp üzerine kurulum yapıldıysa, durum yukarıda anlattığımız format senaryolarına döner.
Disk Yönetimi’nde diskinizin “Ayrılmamış” ya da “RAW” olarak göründüğünü fark ederseniz, yeni bölüm oluşturmadan ve formatlamadan önce durun. Bu iki işlem de geri dönüşü zorlaştırır.
Kurtarma şansını azaltan durumlar
- Formattan sonra işletim sistemi kurulması: Kurulum, diske birkaç on gigabaytlık yeni veri yazar ve bu yazma genellikle diskin başlangıç bölgesine denk gelir. Eski verilerin bir kısmı kaybolur.
- Diskin SSD olması: SSD’lerde formatlama sırasında TRIM komutu tüm diske gönderilebilir. Bu durumda veriler kısa sürede temizlenir. Bu konuyu SSD’den veri kurtarmak neden daha zor yazımızda anlattık.
- Formattan sonra yeni veri kopyalanması: Diske kopyalanan her dosya, eski verilerin üzerine yazılma riskini artırır.
- Fabrika ayarlarına sıfırlama: Telefonlarda ve bazı cihazlarda sıfırlama, şifreleme anahtarını da yok eder. Bu durumda veriler pratikte geri getirilemez.
“Diski biçimlendirmeniz gerekiyor” uyarısını gördüyseniz
Bu uyarı genellikle diskin dosya sisteminin bozulduğunu veya diskin fiziksel olarak sorun yaşadığını gösterir. Windows diski tanıyamadığı için formatlamayı önerir. Bu noktada “Biçimlendir” düğmesine basmayın. Uyarı özellikle harici disklerde, düzgün çıkarılmadan çekilen veya darbe alan disklerde sık görülür. Disk ayrıca yavaşlıyor ya da ses yapıyorsa sorun fizikseldir ve formatlamak hiçbir şeyi çözmez. Harici diskler için harici disk veri kurtarma sayfamızda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
Hemen yapmanız gerekenler
- İşlemi durdurun. Format veya kurulum hâlâ devam ediyorsa ve iptal etme seçeneği varsa iptal edin; yoksa cihazı kapatın.
- Diski kullanmayın. Harici diskse çıkarın, sistem diskiyse bilgisayarı açmayın.
- Ne yaptığınızı not edin. Hangi formatın yapıldığı, eski ve yeni dosya sistemi, sonrasında kurulum yapılıp yapılmadığı uzmanın işini kolaylaştırır.
- Kendi denemenizi yapacaksanız disk sağlam olmalı. Kurtarma yazılımını başka bir diske kurun ve kurtarılan dosyaları asla formatlanan diske kaydetmeyin.
- Kritik verilerde profesyonel destek alın. Yanlış bir deneme, kalan şansı da tüketebilir.
Laboratuvarda formatlanan disk nasıl incelenir?
Formatlanan bir disk laboratuvarımıza geldiğinde önce sağlık durumu kontrol edilir; ardından diskin sektör sektör tam bir kopyası alınır. Tüm çalışma bu kopya üzerinde yürütülür, orijinal diske yazma yapılmaz. Eski dosya sisteminden kalan izler, yedek önyükleme kayıtları ve dosya imzaları birlikte değerlendirilerek mümkün olduğunca orijinal klasör yapısıyla kurtarma yapılmaya çalışılır.
Arıza tespitinden sonra size hangi verilere ulaşılabileceğini ve maliyeti yazılı olarak bildiririz; onayınız olmadan işleme geçilmez. Hizmetin kapsamını silinen ve formatlanan dosya kurtarma sayfamızda, sürecin nasıl işlediğini fiyatlandırma ve süreç sayfamızda bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Formattan sonra Windows kurdum. Dosyalarım tamamen gitti mi?
Tamamen gitmiş olmayabilir. Kurulum diskin bir bölümüne yazar; geri kalan alandaki veriler hâlâ kurtarılabilir olabilir. Ne kadarının kurtarılabileceği diskin boyutuna, kurulumdan sonraki kullanıma ve format türüne bağlıdır.
Hafıza kartını fotoğraf makinesinde formatladım. Fotoğraflar geri gelir mi?
Fotoğraf makinelerindeki format genellikle hızlı formattır. Kartla yeni çekim yapmadıysanız fotoğrafların önemli bir kısmının kurtarılması çoğu zaman mümkündür. Kartı hemen kullanmayı bırakın.
Hızlı mı yoksa tam format mı yaptığımı nasıl anlarım?
Hızlı format birkaç saniyede biter. Tam format diskin boyutuna göre dakikalar hatta saatler sürer. İşlemin ne kadar sürdüğünü hatırlıyorsanız bu, iyi bir ipucudur.
Kurtarılan dosyaları nereye kaydetmeliyim?
Daima formatlanan diskten farklı bir diske. Kurtarılan dosyaları aynı diske yazmak, henüz kurtarılmamış verilerin üzerine yazılmasına yol açar. Laboratuvarımızda kurtarılan veriler sizin belirleyeceğiniz ayrı bir ortama teslim edilir.