Kategori: İşletmeler İçin

Sunucunuzun veya NAS cihazınızın yönetim panelinde dizinin durumu “Failed”, “Offline” ya da “Crashed” olarak görünüyor; paylaşılan klasörlere ulaşılamıyor. Kontrol ettiğinizde RAID 5 dizisindeki iki diskin arızalı işaretlendiğini görüyorsunuz. Bu, RAID 5’in tasarım gereği tek başına aşamayacağı bir durumdur. Ancak dizinin çökmesi, verilerin kaybolduğu anlamına gelmez. Bu yazıda ne olduğunu, şimdi ne yapmanız gerektiğini ve en sık yapılan, geri dönüşü zor hataları anlatıyoruz.

RAID 5 nasıl çalışır?

RAID 5, en az üç diskten oluşur. Veriler küçük bloklar hâlinde disklere dağıtılır ve her satır için bir de eşlik (parity) bilgisi hesaplanır. Bu eşlik bilgisi de disklere dönüşümlü olarak yazılır. Disklerden biri arızalandığında, kayıp bloklar diğer disklerdeki veri ve eşlik bilgisinden matematiksel olarak yeniden hesaplanabilir. Bu sayede dizi, bir disk eksik olsa bile çalışmaya devam eder. Bu duruma degraded (bozulmuş) mod denir.

İkinci bir disk de devre dışı kaldığında ise eksik blokları hesaplamak için yeterli bilgi kalmaz. Denetleyici diziyi durdurur ve veriler erişilemez hâle gelir.

İki disk gerçekten aynı anda mı bozuldu?

Çoğu zaman hayır. Laboratuvara gelen vakalarda sık gördüğümüz senaryolar şunlardır:

• Fark edilmeyen ilk arıza: Disklerden biri haftalar, hatta aylar önce devre dışı kalmış, dizi degraded modda çalışmaya devam etmiş ve uyarılar kimsenin dikkatini çekmemiştir. İkinci disk de arızalandığında dizi çöker.
• Rebuild sırasında gelen ikinci arıza: Arızalı disk değiştirilip yeniden oluşturma (rebuild) başlatıldığında, kalan tüm diskler baştan sona okunur. Aynı dönemde alınmış ve benzer yaşa gelmiş diskler bu yoğun yük altında okuma hatası verebilir ve dizi tamamen düşer.
• Elektriksel sorunlar: Elektrik kesintisi, arızalı güç kaynağı veya kablo sorunu birden fazla diskin aynı anda diziden düşmesine yol açabilir. Bu durumda diskler aslında sağlam olabilir.
• Denetleyici veya NAS yazılım hatası: Sağlam bir disk hatalı şekilde “arızalı” işaretlenmiş olabilir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü hangi diskin ne zaman düştüğü, kurtarmanın hangi disklerle yapılacağını belirler. Örneğin aylar önce düşen bir diskteki veriler eskimiştir ve diziye dahil edilirse güncel dosyalar bozuk çıkar. Doğru diskleri seçmek, kurtarmanın temelidir.

Hemen yapmanız gerekenler

1. Sistemi kapatın. Arızalı diskler mekanik sorun yaşıyorsa her çalışma hasarı büyütür. Mümkünse işletim sistemi üzerinden düzgün kapatın.
2. Durumu belgeleyin. Kapatmadan önce denetleyici veya NAS panelindeki ekranların, hata kayıtlarının ve disk durumlarının fotoğrafını çekin.
3. Diskleri etiketleyin. Diskleri çıkarmanız gerekiyorsa her birine yuva numarasını yazın. Sıralama bilgisi kurtarmayı kolaylaştırır.
4. Bilinenleri not edin. RAID seviyesi, disk sayısı, denetleyici veya NAS modeli, daha önce disk değişimi yapılıp yapılmadığı ve son yapılan işlemler.
5. Uzmanla iletişime geçin. Dizideki tüm diskleri, arızalı görünenler dahil, birlikte ulaştırmanız gerekir.

Durumu kötüleştiren hatalar

Panik anında yapılan bazı müdahaleler, kurtarılabilir bir diziyi kurtarılamaz hâle getirebilir:

• Diziyi yeniden oluşturmak: Denetleyicide yeni bir dizi tanımlamak ve başlatmak (initialize) disklerdeki yapı bilgilerinin üzerine yazar.
• Arızalı diski zorla çevrim içi yapmak: Eskimiş bir diski diziye geri almak, güncel verilerin eski bilgilerle hesaplanmasına ve bozulmaya yol açar.
• Rebuild başlatmak: Zayıf disklerle yapılan rebuild, yarıda kaldığında eşlik bilgilerini karıştırabilir.
• Diskleri farklı yuvalara takmak veya başka bir cihazda denemek: Bazı denetleyiciler bu durumda diskleri yeni dizi olarak algılayabilir.
• Dosya sistemi onarım araçları çalıştırmak: Dizi kısmen açılsa bile chkdsk veya fsck gibi araçlar, bozuk görünen yapıları silerek kalıcı kayba neden olabilir.

Bir daha yaşamamak için

RAID bir yedekleme çözümü değildir; yalnızca bir disk arızasında sistemin çalışmaya devam etmesini sağlar. Silinen dosyaları, fidye yazılımını veya ikinci bir disk arızasını engellemez. İşletmenizde şu önlemleri öneririz:

• Disk arızası uyarılarının e-posta veya bildirimle sorumlu kişiye ulaştığından emin olun.
• Degraded durumda rebuild başlatmadan önce güncel bir yedeğiniz olduğunu doğrulayın.
• Büyük kapasiteli disklerde iki disk arızasını tolere eden RAID 6 veya RAID 10’u değerlendirin.
• Diziden bağımsız, ağdan ayrı tutulan bir yedek kopya bulundurun.

Bunun nasıl kurulacağını işletmeler için 3-2-1 yedekleme rehberi yazımızda adım adım anlattık. Dizideki disklerden biri ses yapıyorsa tıkırtı sesi yapan diskler hakkındaki yazımız da işinize yarayabilir.

Sık sorulan sorular

Arızalı iki diski yenileriyle değiştirsem dizi geri gelir mi?

Hayır. RAID 5’te iki disk eksikken yeni disklerle veriler yeniden hesaplanamaz. Aksine, yeni disklerle yapılan işlemler mevcut yapı bilgilerini bozabilir. Arızalı diskleri atmayın; kurtarma için onlara ihtiyaç var.

RAID denetleyicisini de göndermem gerekir mi?

Çoğu durumda gerekmez, çünkü dizi yazılımsal olarak yeniden oluşturulur. Ancak denetleyici modeli ve ayarları hakkındaki bilgiler süreci hızlandırır. NAS cihazlarında cihazın kendisini göndermek bazen faydalı olabilir; bunu görüşme sırasında birlikte değerlendiririz.

Şirket verilerimizin gizliliği nasıl korunur?

Talep etmeniz hâlinde gizlilik sözleşmesi (NDA) imzalıyoruz. Veriler yalnızca kurtarma amacıyla işlenir ve teslimden sonra laboratuvardaki kopyalar güvenli şekilde silinir. Ayrıntılar için kurumsal veri kurtarma sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir veri kurtarma laboratuvarında çalışırken en sık duyduğumuz cümlelerden biri şudur: “Yedeğimiz vardı ama…” Yedek, sunucuyla aynı odadaki ve aynı ağdaki bir NAS’taydı ve fidye yazılımı onu da şifreledi. Ya da yedekleme görevi aylar önce sessizce durmuştu ve kimse fark etmemişti. Bu rehberde, işletmenizin büyüklüğünden bağımsız olarak uygulayabileceğiniz 3-2-1 yedekleme kuralını ve onu gerçekten işe yarar kılan pratik ayrıntıları anlatıyoruz.

3-2-1 kuralı nedir?

3-2-1, veri güvenliği alanında uzun yıllardır kabul gören basit bir ilkedir:

• 3 kopya: Verinizin biri asıl, ikisi yedek olmak üzere en az üç kopyası bulunmalıdır.
• 2 farklı ortam: Kopyalar en az iki farklı türde ortamda tutulmalıdır; örneğin sunucu diski ve ayrı bir NAS ya da harici disk.
• 1 farklı konum: Kopyalardan en az biri fiziksel olarak başka bir yerde, örneğin bulutta veya farklı bir binada bulunmalıdır.

Mantığı basittir: Tek bir olayın (disk arızası, yangın, su baskını, hırsızlık, fidye yazılımı) bütün kopyaları aynı anda yok etmesini engellemek.

Günümüz koşullarında: 3-2-1-1-0

Fidye yazılımlarının yedekleri de hedef alması nedeniyle kurala iki ek yapılmıştır. İlk ek “1”, kopyalardan birinin çevrim dışı veya değiştirilemez (immutable) olması gerektiğini söyler; yani saldırgan ağa girse bile o kopyaya dokunamamalıdır. Sondaki “0” ise geri yükleme testlerinde sıfır hata hedefini ifade eder. Test edilmemiş bir yedek, yalnızca bir umuttur.

Yedek sandığımız ama yedek olmayan şeyler

• RAID: Bir disk arızasında sistemin çalışmasını sürdürür ama silinen dosyaya, fidye yazılımına veya ikinci bir disk arızasına karşı koruma sağlamaz. Ne olabileceğini RAID 5’te iki disk arızası yazımızda anlattık.
• Bulut eşitleme: OneDrive veya Google Drive gibi eşitleme hizmetleri, şifrelenen ya da silinen dosyayı da eşitler. Sürüm geçmişi işe yarayabilir ama tek başına yedekleme stratejisi sayılmaz.
• Sürekli bağlı harici disk: Sunucuya veya bilgisayara sürekli takılı duran bir disk, aynı saldırıdan ve aynı elektrik dalgalanmasından etkilenir.
• Aynı disk üzerindeki ikinci bölüm: Disk arızalandığında her iki kopya birlikte kaybolur.

KOBİ’ler için uygulama adımları

1. Neyi yedekleyeceğinizi belirleyin

İşe bir envanterle başlayın. Muhasebe ve ERP veritabanları, dosya sunucusundaki ortak klasörler, e-posta kutuları, sanal makineler, müşteri ve personel kayıtları, tasarım ve proje dosyaları bu listenin başında gelir. Çalışanların masaüstünde tuttuğu dosyaları da unutmayın; kayıpların önemli bir kısmı oradan çıkar. Muhasebe programı veritabanlarının doğru şekilde yedeklenmesi özellikle önemlidir; programın kendi yedekleme aracını kullanmak, açık veritabanı dosyalarını kopyalamaktan daha güvenlidir.

2. Ne kadar veri kaybını göze alabileceğinizi sorun

“Bir günlük işi kaybetsek ne olur?” sorusunun cevabı, yedekleme sıklığınızı belirler. Faturaların sürekli kesildiği bir muhasebe bürosunda günde birkaç kez yedek gerekebilirken, arşiv klasörleri için haftalık yedek yeterli olabilir. Aynı şekilde, sistemler durduğunda ne kadar sürede yeniden çalışmanız gerektiğini de belirleyin. Bu iki cevap, hangi çözümü seçeceğinizi doğrudan etkiler.

3. Kopyaları ayırın

Örnek bir düzen şöyle olabilir: Asıl veri sunucuda; birinci yedek ofisteki ayrı bir NAS’ta, yalnızca yedekleme yazılımının erişebildiği bir hesapla; ikinci yedek ise sürüm geçmişi ve değiştirilemezlik özelliği olan bir bulut depolamada ya da haftalık olarak değiştirilip ofis dışında saklanan harici disklerde. NAS’ınızın kendisi de arızalanabilir; bu tür cihazlarda yaşanan sorunlar için NAS veri kurtarma sayfamıza bakabilirsiniz.

4. Sürüm geçmişi tutun

Yalnızca son kopyayı saklayan bir yedek, şifrelenmiş veya bozulmuş dosyayı da yedekleyip sağlam sürümün üzerine yazabilir. Günlük, haftalık ve aylık sürümleri belirli bir süre saklayan bir düzen, fark edilmesi geç olan sorunlarda sizi korur.

5. Yedeklerinizi koruyun

Yedek erişim bilgilerini günlük kullanılan yönetici hesaplarından ayırın, mümkünse iki aşamalı doğrulama kullanın ve yedekleri şifreleyin. Kişisel veri içeren yedekler KVKK kapsamında da korunması gereken verilerdir; bulut sağlayıcısının verileri nerede sakladığını da değerlendirin. Fidye yazılımlarına karşı hazırlık için fidye yazılımında ilk 10 dakika yazımız da faydalı olacaktır.

6. Geri yüklemeyi test edin

Düzenli aralıklarla, örneğin ayda bir, rastgele seçtiğiniz birkaç dosyayı ve en az bir veritabanını yedekten geri yükleyin. Geri yüklenen veritabanının gerçekten açılıp açılmadığını kontrol edin. Yedekleme yazılımının “başarılı” raporu, verilerin kullanılabilir olduğunu her zaman göstermez.

Yedek yoksa veya işe yaramadıysa

Her şeye rağmen yedek eksik kalmış veya geri yüklenememiş olabilir. Bu durumda arızalı sistemlere müdahale etmeden önce uzman görüşü alın. Bursa’daki laboratuvarımızda sunucu, RAID ve veritabanı kurtarma çalışmalarında talep edilirse gizlilik sözleşmesi imzalıyor, verileri yalnızca kurtarma amacıyla işliyoruz. Ayrıntılar için kurumsal veri kurtarma ve veritabanı kurtarma sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Küçük bir ofisiz, 3-2-1 bizim için fazla değil mi?

Hayır. Birkaç bilgisayarlı bir ofiste bile 3-2-1, bir NAS ve bir bulut yedekleme hizmetiyle ya da dönüşümlü kullanılan iki harici diskle uygulanabilir. Önemli olan, kopyaların aynı riske maruz kalmamasıdır.

Bulut yedekleme tek başına yeterli mi?

Bulut, “farklı konum” şartını karşılayan iyi bir bileşendir ama tek kopya olmamalıdır. Büyük veri miktarlarında buluttan geri yükleme uzun sürebilir; yerel bir kopya, kısa sürede çalışmaya dönmenizi sağlar.

Yedekleme disklerini ne sıklıkla yenilemeliyiz?

Diskler zamanla yıpranır. Sağlık durumlarını düzenli olarak izleyin, hata veren diskleri beklemeden değiştirin ve yedek ortamlarını belirli aralıklarla yenilemeyi planlayın.